به ايران بود ) و قصبهء مرزى آستارا در بعد از ظهر دوشنبه وقت را طورى ترتيب مىدهند كه مثلا صبح سه‌شنبه به انزلى برسند كه جمعا 197 ميل دريائى است ( در ظرف 30 تا 36 ساعت ) ورود به انزلى - ولى از اينجاست كه راه و رسم خاص و غم‌انگيز مسافرت در خاك ايران آغاز مىشود زيرا كه غالبا دهانهء خليج « 1 » بقدرى موج دارد كه تقريبا غيرمقدور است مسافران را از كشتى پياده كرد . در ماه‌هاى زمستان گاهى اتفاق مىافتد كه مسافر بدبخت پس از آنكه چندين ساعت جلو مقصد خود سرگردان مانده است بايستى باز راه بادكوبه را طى كند و پس از يك هفته اقامت حزن‌انگيز در هواى نفتى و نمناك آنجا براى تكرار تجربهء قبلى بازگردد . مرداب - ولى اگر جريان كارها در انزلى به دلخواه باشد مسافر را با قايق موتورى انتقال مىدهند و به محوطهء كنار مرداب مىبرند كه در سمت غربى آن گمركخانهء انزلى واقع شده است . در همانجا يك عمارت باريك و بلند پنج طبقه كه اقامتگاه تابستانى شاه است ديده مىشود . مشخصات تزيينى اين بنا كه رنگهاى آبى و سرخ و سبز دارد در طبقه‌هاى بالاتر دلپذيرتر است و طبقهء آخرين مختص اقامتگاه همايونى است « 2 » ولى تمام بنا وضع و حال وارفته‌اى دارد و غالبا هم به منظور حفاظت آن از رطوبت با حصيرى پوشيده است از آنجا قايق‌ها مرداب را كه مسافتى در حدود ده ميل است در ظرف يك ساعت و سه ربع طى مىكنند . اين مرداب كم‌عمق و بادخيز از مشرق به مغرب سى ميل طول دارد و از شمال به جنوب بيشترين پهناى آن 12 ميل است و همه نوع مرغ‌هاى دريائى ماكيان ، مرغابى ، غاز ، قو يا عو ، درنا و مرغ سقا و مرغهاى نوك‌دراز در آنجا هست

--> ( 1 ) - اين دهانه چنان مانعى محسوب مىشود كه كشتىهائى كه تا پنج پا در زير آب واقع شده باشند نمىتوانند به آنجا وارد شوند ، بلكه بايد در خارج بمانند . بارها به دولت ايران تأكيد شده است كه راجع به اصلاح آنجا اقدامى بشود ، ولى هنوز كارى انجام نشده است كه رفع اين مانع بشود . يا آن را به صورت بهترى درآورند . ( 2 ) - براى اطلاع دربارهء كشتى كوچك شاه به نام ناصر الدين كه معمولا در مرداب متوقف است به فصل راجع به نيروى دريائى مراجعه شود .